चार भाई

माझा बालपणीचा बराचसा काळ डोंबिवली म्युनिसिपाल्टीच्या (त्या वेळचि डोंबिवली नगर परिषद) समोरच्या गल्ली मधल्या परिसरात गेला. खेळायला भरपूर जागा असल्याने आम्हा पोरा टोरांची दंगामस्ती चालायची.   बिबिकरांचा वाडा, तयशेट्ये यांची शुभांगी दर्शन (नार्वेकर ज्वेलर्स ची बिल्डिंग) वादळ बिल्डिंग, जुवेकरांचा वाडा, बाजुला कुलकर्ण्यांचा वाडा अशी आमची हद्द असायची. शुभांगी दर्शन चाळ स्वरुपाची असल्याने तिथे बिर्हाडकरू मुबलक आणि पर्यायाने बच्चे कंपनी पण भरपूर. प्रत्येक वयोगटाची 10-12 टाळकि असायचिच दंगामस्ती करायला ….त्यात मी आणि  माझे सवंगडी देखिल होते. आम्ही वादळ बिल्डिंगच्या तळ मजल्यावर रहायचो. घरासमोर आम्हाला खेळण्या पुरते आँगन होते. त्यामुळे काय खेळायचे असा प्रश्न कधीच पडला नाही. लंगड़ी, कबड्डी, लपाछपी, डबा ऐसपैस, लगोरी आणि क्वचित कधीतरी क्रिकेट …. अगदी फावल्या वेळात होपिंग करत करत सायकली पण धावडवल्या आहेत. सुट्टीच्या दिवशी तर ती गल्ली दणाणुन सोडली आहे.
शुभांगी दर्शन मध्ये दुसर्या मजल्यावर शहा कुटुंब रहायचे. दोन खोल्यांच्या बिर्हाडात शहा पति पत्नी आणि त्यांची ४ मुले ….. चारही मुलगे …. २ -४  वर्षांच्या अंतराने झालेले. सर्वात मोठा विजय उर्फ़ पप्पू (हा माझ्या पेक्षा देखिल 1-2 वर्षानी मोठा होता). क्रमांक दोन चा अश्विन, क्रमांक तिन अतुल, आणि क्रमांक चार विपुल. या चारही भावांमध्ये साम्य एकच ते म्हणजे ते चारही जण त्या काळच्या प्रसिद्ध ग्रीन्स इंग्लिश स्कुल मध्ये शिकायला जायचे. बाकी रंग, रूप, आकार यात कमालीचा फरक. बहुतेक वेळा हे चारही जण कायम एकत्र. खेळता खेळता त्यातला एकाला कुणाला जरी बोलावणे आले तरी चारही जण गायब व्हायचे. संध्याकाळी खेळायला येताना पण चारही जण बरोबर. धाकटा विपुल त्याच्या आई बरोबर असायचा पण नंतर मग तो पण शेपटा सारखा आमच्या मागे.
त्यांच्या आईला आम्ही पप्पुच्याई (पप्पू च्या आई) म्हाणायाचो. तिथे कुणीही बाई एकमेकींना नावाने का हाक मारत नसत हा त्या काळी पडलेल्या अनेक प्रश्नांपैकी एक गहन प्रश्न होता. अमक्याच्याई …. तमक्याच्याई …. ही काही तरी अजब प्रकारची हाक मारायची पद्धत. तर या पप्पुच्याई जाम कडक होत्या. शिडशिडित बांधा आणि टिपिकल गुजराथी. गुजराथी पद्धतीची साडी, लांबसडक केसांची वेणी, तार सप्ताकातिल किरटा आवाज. या चौघांपैकी कुणाला ना कुणाला तरी कायम ओरडत असायची. अर्थात चार दंगेखोर मुलांच्या आईला प्रत्येकाशी प्रेमाने बोलणे खुपच कठिण आहे हे अत्ता पटते.
पप्पू आणि मी जवळ जवळ सारख्याच वयाचे त्यामुळे आमच्या दोघांचे सख्य अधिक. पण बाकी सगळ्याच दृष्टीने कुठेच सारखे पणा नव्हता. ते जैन तर आम्ही पक्के कोकणस्थ ब्राह्मण. घरातील भाषाच काय पण शाळेतिल विषयांचे माध्यम देखिल वेगवेगळे. पण लहानपणी ही असली कुठलीही बंधने कधीच आड आली नाहित. पप्पू बरोबर एकदा मी त्यांच्या मंदिरात गेलो होतो …. उत्सुकता म्हणुन. तिथे तो जसे करत होता तसेच मी पण केले. पिवळा टिळा लावून घरी आलो आणि मग परत कधी जायचे धाडस झाले नाही. अश्विन माझ्यापेक्षा वयाने लहान. पप्पू स्वभावाने जितका शांत तितकाच अश्विन मस्तीखोर. मुळात तो आधी अजोळी रहायचा. माझ्याशी गप्पा मारताना तो त्याच्या अजोळच्या गोष्टी सॉलिड रंगवून सांगायचा आणि मी पण गुंग व्हायचो. त्याचे घोड्यावरून फ़िरणे काय …. तलवारी काय…. त्या मारामार्या काय …. जणू हे तिथले जहागीरदार किंवा वतनदारच. हे सगळे धादांत खोटे असणार हे अत्ता पटतय कारण त्याचे अजोळ होते “मरोळ”. अतुल …. तिन नंबर … हा नेहेमी मला कुठल्या ना कुठल्या पिक्चरची स्टोरी सांगायचा. उपकार या चित्रपटातले “मेरे देश की धरती” हे त्याचे फेवरिट गाणे. खेळताना याला आम्ही बरेच वेळा बकरा बनवायचो. धाकट्या विपुलशी कधी विशेष सूत जुळले नाही कारण त्याच्या आईने पदर झटकला की तो आमच्यात यायचा. आणि आम्ही कधी याची खोड काढली की रडत घरी जायचा. त्याचे असे निर्गमन झाले की हे तिघे त्यांच्या आईच्या हाकेकडे लक्ष ठेवून असायचे. वरून आरोळी आली की सगले धूम पसार.
पप्पुच्या घराचा उम्बराठा ओलाण्डायची वेळ कधीच आली नाही. बाहेर खेळायला इतकी मुबलक जागा असल्यावर आम्ही घराच्या चार भिंती मध्ये सामावणे निव्वळ अशक्य. बैठे खेळ देखिल जिन्यात किंवा चाळीच्या संयुक्त बालकनी मध्ये खेळले जायचे. संयुक्त बाल्कनी मध्ये यांच्या घरा समोर कायम काही ना काही तरी वाळवणे टाकलेली असायची. घर एकदम स्वच्छ …. लखलखित असायचे. कधी कुठे पसारा दिसायचा नाही …. एकंदरीत पप्पुच्याई कड़क शिस्तिच्या होत्या. या चार महात्म्यांचा पालनकर्ता बघितल्याचे आठवत नाही कारण त्यावेळी तिन्हीसांजेला आम्ही आपापल्या घरात असायचो. त्यांच्या पोषणकर्ती चा दराराच इतका होता की एकाला हाक मारली की क्रमाक्रमाने चारही बंधू घरी पोचायाचे.
परिक्षेच्या काळात मात्र या चौघांपैकी कुणीच खेळायला यायचे नाही. एकदाच त्याना बोलवायला गेलो होतो. तर हे चारही जण चार कोपर्यात भिंती कडे तोंड करून घोकम्पत्ति करत बसले होते. पप्पुच्याईने नुसते माझ्याकडे बघितले आणि मी तिथून पसार झालो. परीक्षा संपल्यावर मात्र धम्माल चालायची. सकाळचि अन्हिके उरकून सगळे खाली जमयचो मग जेवायला घरी. नंतरचा प्लान असायचा बाल्कनी मधे काहीतरी टाईमपास. 4 वाजले की पप्पुच्याई पप्पूला किंवा अश्विनला बोलवून त्याच्या हातात एक पिशवी आणि काही पैसे द्यायच्या. आणि बाकीचे तिघे हळु हळु घरी जायचे. पप्पू / अश्विन पिशवीतुन विब्स ब्रेड्चा पुडा घेउन यायचा. ब्रेड्च्या स्लाइसची चौघां मध्ये समसमान वाटणी व्हायची. पप्पुच्याई प्रत्येकाला कपात गरमागरम वाफालालेला चहा द्यायच्या. चहात पाव बुडवून खाताना चहा संपला तर परत मिळायचा. बाकीची आमची सेना हे सगळे कुतुहलाने पहात असायचो. कार्यभाग संपला की मग परत हे चौघे खेळायला बाहेर. एखादी गोष्ट भावंडामध्ये काटेकोर रित्या वाटुन खाण्याची अजब पद्धत होती त्यांची. आपापसात एकमेकाना लोळवतिल पण दुसर्या कुणी या पैकी एकाला जरी दमबाजी केली तर सगळे एक होतील. मला त्यांच्या याच एकीचे खुप अप्रूप वाटायचे.
माझ्या वयाच्या 12व्या वर्षी आम्ही ती जागा सोडली आणि चार रस्ता चौकातील डोंगरे यांच्या नविन बिल्डिंग मध्ये रहायला आलो. नविन जागी स्थिरावताना नविन मित्र जोडले गेले आणि हे चारही भाऊ माझ्या पासून कायमचे दुरावले. कालांतराने त्यानी देखिल डोम्बिवली सोडल्याचे ऐकले. या घटनेला आता जवळ जवळ 25 एक वर्षे झाली असतील. पण आजही त्या गल्लीत गेल्यावर बालपणी चा गंध रोमारोमाला स्पर्श करुन जातो. गेले ते दिवस राहिल्या त्या आठवणी असं म्हणताना उगीचच वाटत राहतं … कुठे असतील ते सगळे असेच एकत्र असतील का भरकटले असतील वार्यावर उडालेल्या रांगोळीच्या कणां सारखे?

शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०७

पुजेच्या दिवशी सकाळी नाष्त्याला नचुकता सगळी चाळ हजर होती. मधुने बेत मस्तच जमवला होता. बटाटे पोहे आणि कॉफी. नाष्टा झाल्यावर यातिल बरीच टाळकी गायब होतील आणि एकदम आरतिला किंवा महाप्रसादाला प्रकट होतील हे ओघाओघाने आलेच. असे असले तरी हे ५ जण आणि त्यांची यंग ब्रिगेड तिथेच ठाण मांडुन बसणार होती.

मागील भाग:
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०१
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०२
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०३
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०४
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०५
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०६

————————————————————————————————————————-

नेहेमी प्रमाणे बंडोपंतांनी अतिशय सुंदर रित्या सत्यनारायणाची पुजा सांगितली. केसरभाईचा भक्तिरस तर ओसंडून वहात होता. कथा चालू असताना अधुन मधून तो वर छताकडे बघत काहीतरी पुटपुटत होता. एका हाताने नमस्कार करत होता. उजवा हात सॅलूट केल्यासारखा कपाळावर ठेवायचा मग तो छातीला लावायचा आणि मग तर्जनी ओठांवर ठेउन पुचुक अपसा आवाज काढायचा. असं २-४ वेळा झालं आणि हे बघुन खुर्चीत बसलेल्या अप्पाला राहवेना. कथा ऐकता ऐकता ब्रह्मानंदी टाळी लागून डोलत असलेल्या मधुला उचकवत म्हणाला “अरे हा केसरभाई नमस्कार बघ कसा करतोय एका हातान. आणि सर्वात शेवटी पुचुक आवाज काढून चक्क देवाला फ्लाईंग पप्पी?” अप्प्यामुळे मधुची चिंतन साधना भंग झाली होती. काहीश्या त्रासीक वाणीने म्हणाला “आज काल अशीच फॅशन आहे. कपाळाला हात लावून बुद्धि देवतेला नमन, मग छातीला हात लावून प्राण देवतेला नमन आणि सर्वात शेवटी अप्सरांना फ्लाईंग किस.”मध्या तुझे चिंतन झकास चालू आहे. चिंतनातुन अप्सरांना साद घालणे छान चालू आहे. तरीच असे भलतेच अर्थ काढतोय” मधु परत डोलू लागला. जेंव्हा मधुच्या पार्श्वसंगिताची लय नाद टिपेला जायचा तेंव्हा अप्पा त्याची साधना भंग करायचा. तिथे मात्र सत्यनारायणाची नैमिषारण्यातिल कथा साधूवाणी, कलावती, त्यांचा जावई यांच्या साक्षी ने सुफळ संपुर्ण झाली. परत एकदा साग्रसंगीत आरत्या झाल्या. नैमित्तिक ५-५० आरत्यांमध्ये सत्यनारायणाची काय ती वाढली. बाकी ताल, सूरांची चढाओढ तशीच. पाठीमागे दरवळत असलेल्या पूरी, जिलबी, पुलाव अश्या सुग्रास अन्नाच्या सुवासामुळे मंत्रपुष्पांजली आटोपती घेतली असावी. आज घरातील मूदपाकखान्याला सुट्टी असल्याने महिला वर्ग अगदी नटून थटून आला होता. आज केसरभाई चाळ जेवण घालणार असल्याने सगळेच सहकुटुंब सहपरिवार उपस्थित राहून उत्सवाची शोभा वाढवत होते. सगळ्यांचे दर्शन घेऊन झाले. तिर्थप्रसाद वाटून झाला. बिल्डर पण त्याच्या चमच्या काट्यांसह हजर होता. केसरभाई ने माईकचा ताबा घेतला आणि सगळ्या चाळकरींचे आभार मानताना नाना, बाळू, अप्पा, बंडु आणि मधुचे विशेष कौतुक केले. सगळ्या उपस्थित भक्तगणांनी महाप्रसाद घेऊनच जायचे असे सांगून त्याने मोडक्या तोडक्या बंबैय्या मराठी कम हिंदीतले भाषण संपवले.

बूफे पद्धतिची मांडणी असल्यामुळे आणि जागेच्या आभावामुळे बसण्याची वेगळी व्यवस्था करणे शक्य नव्हते. असे उभ्याने जेवणाची सवय नसल्याचे बंडोपंतांनी सांगताच नाना मिश्कील हसत म्हणाला “बऱ्याच गोष्टी अजुनही उभ्याने जमतात, पण जेवण काही जमत नाही.” भुकेने आधीच त्रस्त झालेल्या अप्पाने पण मतप्रदर्शन केले “मग काय … अरे! एका हातावर हनुमंताच्या द्रोणागिरी स्टाईल मध्ये जेवणाचे ताट धरायचे आणि दुसऱ्या हाताने घास घ्यायचा. खाताना काही सांडू नये म्हणून घास घेताना प्लेट वर उचलली की हनुवटीने भातात लोळण घेतलेच समजा.” “अरे अप्पा फुकटचे ते पौष्टीक…. बुफे तर बुफे …उदरभरण झाले म्हणजे झाले …बसून काय आणि उभे राहून काय. सगळ्याची सवय असावी.” इति बंडोपंत. “वा …पंत एकदम तयारीत आलेले दिसतात. आज रात्रीची सोय पण इथूनच की काय? रिकामे डब्बे का २ वेळा जेवण?” नानाने चिमटा काढला. “नान्या, तू काही वेगळा नाहीस बरं. काल रात्री लंघन केलेंस म्हणे आज जास्तीच ढकलता यावे म्हणून. आणि वर सकाळ पासून दोन वेळा पोट रिकामे करून आल्याचे लक्षात आलंय सगळ्यांच्या.” पंतांनी नानाला सुनावले. “अरे कशाला वाद घालताय? आपण एक काम करू” आता मधु आपल्या अकलेचे तारे तोडणार इतक्यात केसरभाई आला आणि म्हणाला “बरा झाला तुमी सगडे लोग इथेच भेटला. आपण सगड्यांसाठी टेबल खुर्ची मांडली हाय. तुमच्या साठी खास.” मधुने साफ नकार दिला. “सगळे आमचे चाळकरी मित्र इकडे तिकडे उभ्याने जेवणार आणि आम्ही मात्र बसून आरामात जेवायचं. आज पर्यंत आम्ही अशी फारकत कधीच केली नाही. तुम्हाला जमणार नसेल तर तुम्ही बसा टेबल लाऊन. आम्हाला चालेल उभ्याने. केसरभाईचा नाईलाज झाला. आधी टेबल लावून बसलेला केसरभाई थोड्या वेळाने हातात ताट घेवून या पाच जणांच्या कंपू मध्ये घुसला. तसं बघीतलं तर बरेच जण ताटात मध्ये हवं ते आणि हवं तितकं घेवून आपापल्या घरी पसार झाले होते. जे उरले होते त्यांनी व्हरांड्यात बस्तान मांडले. काही जणांनी २ खुर्च्या घेवून, एका खुर्चीत ताट तर समोर खुर्चीत स्वतः स्थानापन्न झाले होते. जेवताना केसरभाई दिलखुलास गप्पा मारत होता. चाळीच्या आठवणी, भाडेकरू, त्यांचे आलेले बरे वाईट अनुभव, केसर हाईट्सचे स्वप्न, आणि आता त्या स्वप्नाची होत असलेली पूर्ती. केसरभाईला विषय पुरत नव्हते. पण जितका तो केसर हाईट्स साठी उत्साही होता तितकाच केसरभाई चाळ कायमची जाणार या कल्पनेने अस्वस्थ पण होत होता. जवळ जवळ तासभर गप्पा आणि जेवण चालू होतं.

जेवण झाल्यावर केसरभाई मधुला म्हणाला ” मधु शेठ जरा एखादी सिगरेट पाजते का सिगरेट? ” तेंव्हा तर सगळे उडालेच. सगळ्यांच्या चेहर्यावर प्रश्न चिन्ह बघुन केसरभाईने खुलासा केला ” कधी तरी मूड आला की पीते. पण माझ्या बायडी ला सांगू नको. तिला कळला तर घरात नाय घेनार. रात्री इथेच झोपायला.” असं म्हणुन हात पुढे करून बाळू कडे टाळी मागितली आणि सगळे दिलखुलास हसले. मधुने लगेच सिगरेट पाकीट काढून एक सिगरेट केसरभाईला दिली आणि एक स्वतः साठी घेतली. काडेपेटी काढून सिगरेट शिलगवणार इतक्यात बाळू ओरडला “मध्या गाढवा तुला हजारदा सांगितले गणपतिच्या मांडवात सिगरेट, विडी, तंबाकू, गुटखा, दारू, पत्ते काहीही चालणार नाही. तुम्हाला जे काही झुरके मारायचे असतिल ते घरी जावुन मार किंवा बाहेर जावुन मार.” केसरभाई आणि मधु दोघे वर निघून गेले. हे दोघे जाताच बाकीचे पण पांगले. इतके सुग्रास जेवण झाल्यावर सगळ्यांचे डोळे मिटायला लागले. हिच ती वेळ हाच तो क्षण, घेवुया एक छोटीशी वामकुक्षी अश्या अविर्भावात सगळे घरी पळाले.

केसरभाई चाळीचा गणेशोत्सव ५ दिवसांचा, तसा छोटेखानी. पार्थिव गणेशाची प्रतिष्ठापना, सत्यनारायणाची पुजा, विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि शेवटच्या दिवशी विसर्जन या सगळ्या जल्लोषात ५ दिवस कसे निघून जातात तेच कळत नाही. चौथ्या दिवशी मनोरंजनात्मक कार्यक्रम झाले. मुलांसाठी विविध स्पर्धा आणि बायकांसाठी संगीतखुर्चीचे आयोजन केले होते. मोठ्या संख्येने उपस्थित राहून स्पर्धकांना प्रोत्साहन देण्याची जबाबदारी पुरूषांवर टाकली होती. मुळात स्पर्धकच कमी असल्याने फार काही नियोजन करावे लागले नाही. संगीतखुर्ची मध्ये मात्र बऱ्याच जणींनी भाग घेतला होता. सगळ्यांमधे लक्षवेधी होत्या त्या म्हणजे मालकिण भाई आणि त्यांची मॉड कन्या. पण त्या दोघींचा निभाव लागणे जरा कठीणच. मालकिण बाई….. सौ. सरला केसरभाई पटेल बऱ्या प्रमाणात स्थूल होत्या तर त्यांची कन्या कु. काजल केसरभाई पटेल यांचा पेहराव असा होता की धड पळणे शक्य नव्हते की धड बसणे. कन्या पहिल्या फेरीतच बाद झाली. तर मालकिण बाईंची दौड दुसऱ्या फेरीत संपुष्टात आली. या सगळ्या मनोरंजनात्मक स्पर्धे मध्ये प्रोत्साहन द्यायला उपस्थित असलेल्या चाळकऱ्यांची मात्र जबरदस्त करमणूक होत होती. शिडशिडीत बांध्याच्या सरखोत बाई बाकीच्या तरुणींच्या नाकावर टिच्चून संगीतखुर्चीच्या दावेदार ठरल्या. पण या मागे त्यांच्या चपळ पायांपेक्षा म्युझिक कंट्रोलर अप्पाचा हात असावा अशी नानाची दाट शंका होती. केसरभाई चाळीचा पुनर्विकास करणाऱ्या बिल्डरच्या हस्ते बक्षिसांचे वितरण झाले. त्या नंतर त्यांनी जे काही भाषण केले ते बघता भाषणा पेक्षा याला मुकादमगिरी उत्तम जमू शकेल अशी खात्री पटली. प्रत्येक वाक्याचा संदर्भ जमीन, माती, रेती, विटा, सिमेंट, ….झालच तर कार्पेट, बिल्टअप या सगळ्यांच्या ठाई येऊन थांबायचा. शेवटी असे ३-४ संदर्भासहित स्पष्टीकरण झाल्यावर टाळ्यांचा गजर काही कमी होत नाही हे बघून बिल्डर साहेबांनी त्यांचे भाषण “जय हिंद, जय महाराष्ट्र” या वाक्याने आवरते घेतले. आता याच दरम्यान काही जास्तच टाळ्या वाजवणारी काही डांबिस तरुण मंडळी होती त्यांनी “जय केसरभाय” ही आरोळी पण खपवली. 😉

सगळ्यांच्या मते या वर्षीचा केसरभाई चाळीचा गणेशोत्सव एकदम सॉलिड झाला होता. अर्थात केसरभाई रूपी कुबेराने या वर्षी गणपतीच्या उत्सवावर थोडी कृपा दृष्टी दाखवून त्याचा खजिना थोडा हलका केला होता. पैश्याची ददात नव्हती आणि खर्चाची चिंता नव्हती. केसरभाई स्वतः जातीने हजर असायचा. सगळ्यांची चौकशी करायचा. नानाला खर्चाबद्दल तर बाकीच्यांना इतर कामाबद्दल विचारायचा. मालक आणि भाडेकरू यांच्यातील दारी कमी होत होती आणि त्याचा अनुभव सगळ्या चाळकरींना येत होता. तसं केसरभाईने कधीच चाळीतील भाडेकरूंना वेठीस धरले नव्हते. आडल्या नाडल्या भाडेकरूंना तो मदत जरूर करायचा पण योग्य अंतर राखून. कारण सगळ्यांची परिस्थिती तो जाणून होता. लहानपण त्याच चाळीत गेले असल्याने वर्षोनुवर्षे राहणारे भाडेकरू आणि त्यांचा मालक केसरभाई यांच्यात एक अस्पष्ट अंधुक रेषा होती ती या गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने पुसली गेली.

सगळे खेळ, स्पर्धा झाल्यावर टाळ्या वाजवून आणि उभ्या उभ्या जागेवर उड्या मारून दमलेला केसरभाई आपल्या मोकळ्या कपाळावरील घाम पुसत पुसत जिथे हे पाच जण उभे होते तिथे आला. “काय बाळूशेठ….मज्जा आला ना?…बरेच दिवस झाला असा धम्माल नाय केला. मी काय सांगत होते … हा… ती उद्याची विसर्जनाची सगळी तयारी झाली आहे. जसा येताना गणपती बाप्पाला आणला तसाच जाताना घेऊन जायचा विसर्जनासाठी. टेम्पो, डीजे सांगितला हाय. तुम्ही फक्त बरोबर या. बाकी सगळा माझी माणस बघून घेल. मी येते उद्या संध्याकाडी ४ वाजाला. विसर्जन झाला की मग सगळा हिशोब पण बघून टाकू.”

केसरभाई आणि सगळी मंडळी गणपती पुढे उभी राहिली. सगळ्यांनी वाकून नमस्कार केला. काही दिवसातच चाळ खाली करावी लागणार होती. हा गणेशोत्सव या चाळीतला शेवटचा उत्सव होता. केसरभाई डोळे भरून सगळी कडे पहात होता. जणू या वास्तुतल्या सगळ्या आठवणी केसरभाईंच्या डोळ्यासमोर फेर धरून नाचत होत्या. डोळ्यात दाटलेले पाणी घालवलेल्या प्रत्येक क्षणाची साक्ष देत होते. मालकीण बाईंनी केसरभाईंचा हात धरला आणि निघायची विनंती केली. ओल्या झालेल्या डोळ्यांच्या कडा पुसत केसरभाई बाहेर पडला. त्याच्या मनातील घालमेल त्याच्या डोळ्यात उतरली होती आणि सगळ्यांनी ती पाहिली होती. हे पाचही जण त्या दोघांच्या पाठमोऱ्या आकृती कडे नजरेआड होई पर्यंत बघत होते. शेवटी एखादी गोष्ट पैश्यांनी कितीही तोलली तरी त्यात गुंतलेल्या भावनांना मोल नसते हेच खरे.

——————————————————————————————————

(समाप्त)

शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०६

माफ करा…आज बरेच दिवसांनी या कथेचा ६वा भाग लिहून पूर्ण झाला. पुढच्या भागात ही कथा संपेल आणि तो भाग पण लवकरात लवकर देण्याचा प्रयत्न करीन.

मागील भाग:
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०१
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०२
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०३
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०४
शेजारधर्म : चाळीचा गणेशोत्सव ०५

वेदमूर्ती बंडोपंत केळकर गुरुजींच्या सुस्पष्ट मंत्रघोषात गणपतीची प्रतिष्ठापना यथासांग पार पडली. मधू आणि सुलभा पवार दाम्पत्याने यजमान पद भूषवले. धोतर कुर्ता घातलेला मधू आणि नौवारी नेसून सजलेली सुलभा खुपच छान दिसत होते…. अगदी दृष्ट लागण्या जोगे. केसरभाई मात्र पुजेला आवर्जून उपस्थित होता.
——————————————————————————————

सकाळीच पूजा झालेली असल्यामुळे नंतर विशेष काही कार्यक्रम नव्हते. केसरभाई आणि कुटुंबीय संध्याकाळी दर्शनाला आले होते. जाताना बाळू आणि कंपनीला भेटून पूजेचे आयोजन उत्तम झाले असल्याची पावती दिली. रोजच्या तेल पाण्याची, फुले, हार, नैवेद्य आणि प्रसादाची सगळी व्यवस्था केसरभाईंनी केली होती. हे कळताच नानाचं ब्लड प्रेशर शिट्टी वाजवायला लागलं. शेवटी न राहवून आपल्या मोडक्या तोडक्या बंबैय्या हिंदीत तो केसरभाईला म्हणाला “देखो केसरभाई, हमारा गणेशोत्सवका बजेट जो है ना वो थोडा कमीच है. और आप ऐसे बिना पूछे अपने जेबसे ऐसी उधळपट्टी करेंगे तो अपुन के बजेट की तो वाट लाग जायेगी” नानाच्या तोंडातून असे संजय दत्त स्टाईल शब्द ऐकून सगळेच चपापले. केसरभाई नाना कडे बघून मिश्कील हसत होता.
बाळू नानाची री ओढत म्हणाला “तुम्ही ती मिरवणूक, ती वाजंत्रीची सोय केलीत. मोदकांचा प्रसाद पाठवलात पण हे सगळं आमच्या बजेटच्या बाहेर जातंय”
“आणि या सगळ्याचा त्रास नानाला झाला. त्याच्या रक्तान उसळी मारलंनीत. परत काही झाले असते म्हणजे निस्तरावे चाळकरींना लागले असते.” अप्पाने तलवार चालवली.
इतकं सगळे बोलत असून सुद्धा केसरभाई गप्पच होता. २-३ मिनिटे शांततेत गेल्यावर केसरभाईच्या तोंडून शब्द बाहेर पडले. “तुमी लोग खर्चाची चिंता कशाला करते? मी हाये ना. काय पण काळजी करू नको. मी बघते सगळा. तुमचा बोलून झाला असेल तर आता मी काय सांगते ते बघ. मी जे काय पण तुम्हांला न विचारता केले त्याचा रोकडा मागितला काय? जो चीज मी आणला त्याचा पैसा मीच देनार. उलट तुमाला पण अजून पैसा लागला तर सांग. मी तुमाला पैसा देते. आप लोग इतने बरसोंसे इस घर में रह रहे हो. ये जगह जब मैने बेच दी तब मुझे मालूम था की कोई टेनंट मुझे किसी बात पार तकलीफ नाही देगा. और आप सब ने मुझे अच्छा कोऑपरेट किया. उसी दिन मै आप सबको बोला की आजसे हम सब एकही लेवल पे है. अब मै मालिक नही. इस चालने मुझे बहुत कुछ दिया. बहुत अच्छी अच्छी यादे जुडी है इसके साथ.” केसरभाई बोलता बोलता खूप भावूक झाला होता. “आपका अपनापन मै कभी भूल नाही पाऊंगा. अगर इस चाल केलिये मै कुच्छ करना चाहता हुं तो वो मेरा हक है. और मुझे बहुत अच्छा लागता है आप सबके साथ. मेरे बर्तावसे अगर आपको कुछ तकलीफ हो गयी है तो मुझे माफ करना”. मधूला वाटलं की आता केसरभाई आसवं गाळणार म्हणून लगेच खिशात हात घालून रुमाल तयार ठेवला होता. तितक्यात केसरभाईनेच स्वतःच्या खिशातून रुमाल काढून न आलेले अश्रू पुसले आणि फरफरून भरलेलं नाक रिते केले. त्याची कृती बघता मध्याने आवंढा गिळला आणि मनातच म्हणाला बरं झालं आपण रुमाल पुढे नाही केला. घसा खाकरून झाल्यावर केसरभाई या पाचही जण काय प्रतिक्रिया देतील या  उत्सुकतेने त्यांच्या चेहेऱ्याकडे आलटून पालटून बघत होता. पण केसरभाईंच्या या अश्या आतडे पिळवटून केलेल्या अनपेक्षित वक्तव्यामुळे हे पाचही जण जणू स्तंभित झाले होते. सगळे एकमेकांकडे पहात होते आणि अप्पा म्हणाला “ठीक आहे. तुमची तशी इच्छा असेल तर आमची काहीच हरकत नाही. पण जे काही करणार असाल ते आम्हाला पण सांगा. आम्हाला पण जमेल तशी मदत करूच.” केसरभाई चालेल म्हणाला आणि आवजो करून निघणार इतक्यात बंडोपंतांनी त्याला थांबवला. “केसरभाई मग उद्या तुम्ही आणि भाभीच सत्यनारायणाची पूजा करा”. बाकीच्यांनी पण बंड्याच्या मताला दुजोरा दिला. केसरभाई खुश झाला आणि म्हणाला “एकदम माजा मनातला बोलला बंडू शेठ. मी आणि बायडी तयार हाय. सकाळी १० ला येतो”. नाना मात्र तटस्थ होता. त्यांनी परत बजेटची शंका काढली कारण सत्यनारायणाची पूजा उत्सवाच्या रुपरेषेत धरली नव्हती. केसरभाई परत हसला आणि म्हणाला “नाना साब, मी आत्ताच सांगितला ना …मी सगळा खर्चा करते म्हणून मग काय प्रॉब्लेम हाय?” “केसरभाई चोपडीचा वसूल आहे. जो पर्यंत रोकडा जमा होत नाही तो पर्यंत खर्चात धरत नाहीत” नाना मिश्कील हसत म्हणाला. बाकीच्यांना काहीच कळले नसले तरी केसरभाईला बरोब्बर समजलं. त्याने सरळ १००० रुपयांच्या पाच नोटा काढून नानाच्या हातावर ठेवल्या. उद्या सकाळी अजून ५ देतो असे सांगून केसरभाई निघून गेला. अप्पा जरा नाराज झाला नाना वर..म्हणाला “काय बोलतस ते तुला तरी कळता का? अरे तो इतकं म्हणाला ना सगळा खर्च तोच करणार तरी पण त्याला पैसे द्यायला भरीस पडलंनीच तू. एका रात्रीत जणू तो पळूनच जाणार होता जसा?” मधुने पण अप्पाला दुजोरा दिला. नाना स्पष्टपणे म्हणाला “व्यवहार हा व्यवहार असतो. रोकडा हातात आला की आपला. मी खर्च करीन असं तो ढीग बोलला पण जोवर पैसे समोर ठेवत नाही तोवर कसा विश्वास ठेवणार? माझे व्यवहार रोखठोक असतात. नाही आले पैसे तर आपलीच लागेल सगळ्यांची. कुणाला हे पटत नसेल तर ही जबाबदारी घ्यावी आणि मला यातून मुक्त करावे”. आधी पासूनच केसरभाई वर विशेष विश्वास नसलेला बाळू मात्र सहमत होता. त्याने आपला लष्करी बाणा दाखवलाच. “बरोबर आहे नाना तुझं. ५ दिवसांचा उत्सव, आपण वापरणार वर्गणीतून आलेले पैसे त्यामुळे हिशोब चोख हवा. जमा किती आहेत त्यावरूनच ठरेल ना खर्च किती करायचा? उगाच हवाल्याच्या टवाल्या हव्यात कशाला? म्हणाला ना खर्च करीन खर्च करीन मग टाकू दे ना जरा दमड्या झोळीत”. बाळूचे विचार ऐकून आता मात्र बाकीचे माना डोलवू लागले.

चाळीत गणपती असल्याने खूप उत्साहाचे वातावरण होते आणि या उत्साहाला केसर रूपी मायेचा मुलामा चढला होता. दुसऱ्या दिवशी सकाळी सकाळी केसरभाई मंडपाच्या इथे एका इसमाला घेऊन एक बोर्ड तयार करत होता. मधुने आपल्या चष्म्याची बैठक नीट करून बोर्डावर जे काही लिहिलं होतं त्याची सार्वजनिक घोषणा केली. “उद्या केसरभाई चाळी मध्ये गणेशोत्सवाप्रित्यर्थ सत्यनारायण महापूजेचे आयोजन केलेले आहे. सर्वांनी सहकुटुंब सहपरिवार उपस्थित राहून महाप्रसादाचा लाभ घ्यावा ही विनंती.” बाजूलाच नाना आणि अप्पा होतेच. “बरे झाले याला मराठी येणारा रंगारी मिळाला. नाहीतर याची मराठी म्हणजे नारायण नारायण म्हणत प्रत्यक्ष विष्णुच अवतरला असता. ” नाना हळूच कुजबुजला आणि त्याचे हे बोलणे ऐकताच मधू खी खी करून हसला. इतक्यात केसरभाई त्यांच्या जवळ आला आणि म्हणाला “काय …कसा झालाय बोर्ड? एकदम चोक्कस”. तितक्यात बाळू पण आला आणि त्यने पण बोर्डावर एक नजर टाकली. थोडा चिंताजनक चेहेरा करून म्हणाला “केसरभाई, महाप्रसाद म्हणजे जेवण? उगीच घाट घालताय इतका.चहा कॉफी नास्ता वगैरे ठीक आहे डायरेक्ट जेवण म्हणजे ….” त्याचे बोलणे अर्धवट तोडत केसरभाई म्हणाला, “हे बगा बाळू शेठ, तुमी काय बोलू नका, आमचा महाराज है ने त्याने सगडी अरेंजमेंट केली हाय. चाळी मंदी १० घर म्हणजे जवळपास ४० माणस, बिल्डर आणि आमचा माणस धरून आजून २० जन व्हाढणार. मेनू एकदम सादा, पुरी भाजी पुलाव आणि जिलेबी. मधू शेठ तुमाला सकाळच्या नाश्त्याची ओर्डर द्यायची हाय. पोहा चहा आणि कॉफी. काय होईल बिल ते सांग नंतर पेमेंट करून टाकते. पण आत्ता हे हजार रुपया घेऊन ठेव.” असं म्हणून केसरभाई ने मधूच्या हातात ५०० रुपयांच्या २ नोटा टेकवल्या. मधूला धंदा मिळाला म्हणून मधू खुश आणि एक वेळचं जेवण फुकट मिळणार म्हणून चाळकरी खुश. सगळी कडे तोंडाची वाफ उडत होती….”भाग्य लागतं असा मालक मिळायला” “यात पण काहीतरी गोम असणार त्याचा नाहीतर एकदम पुळका बरा आला चाळीचा.” “एक दिवसाचे भाडे पण कधी सोडले नाही आणि आज हजारो खर्च करायला तयार?” “काळा पैसा खपवायचा असेल म्हणून इतका उदार झालाय.” एक ना अनेक मुद्द्यांवर चर्चा. हे पाच जन मात्र या सगळीकडे दुर्लक्ष्य करून विघ्नहर्तामय झाले होते. केसरभाईंच्या रुपाने त्यांना विघ्नहर्ता पावला होता.